Menu
Menu
Hoogleraar Passende Zorg Tijn Kool en Cherelle de Graaf, directeur-bestuurder van iDx, weten het zeker. Bij het verschijnen van Tijns boek ‘Hoe krijgen we onze zorg passend?’ eind 2024 was er vooral weerstand. “Waar bemoei je je mee”, klonk het uit de kring van medisch specialisten. Nu komen de professionals zelf met voorstellen om te stoppen met niet passende zorg. Tijn: “Bij praatjes ontmoet ik steeds vaker enthousiaste mensen.” Onlangs nog bij de Nederlandse Vereniging voor Neurologie (NVN). Ze kunnen niet wachten om aan de slag te gaan met het ‘Less is more-traject’, opgezet door de Federatie Medisch Specialisten in samenwerking met het programma Zorgevaluatie en Gepast Gebruik (ZE&GG).
Doel van dat programma is om te stoppen met bestaande zorg, waarvan het aannemelijk is dat die voor de patiënt niets of weinig toevoegt en waarvoor geen bewijs van effectiviteit is. De neurologen stellen voor om patiënten met een lichte beroerte niet meer standaard op te nemen in het ziekenhuis, maar gewoon naar huis te sturen met de benodigde zorg van de huisarts. En ook bij iDx next, het eerste kennis- en netwerkevenement over de toekomst van diagnostiek, kwamen 70 bevlogen huisartsen, labspecialisten, onderzoekers, innovators en beleidsmakers samen om met elkaar te onderzoeken wat niet passende diagnostiek is en te verkennen hoe diagnostiek slimmer en mensgerichter kan. Cherelle: “We kwamen er tijdens ons evenement met elkaar op uit dat er nu veel diagnostiek wordt uitgevoerd zonder er voldoende bij na te denken. We moeten veel meer leren over wanneer welke diagnostiek voor wie wanneer eigenlijk echt zinnig is.”
Tijn: “Het voorstel van de NVN is weliswaar mede ingegeven door het grote tekort aan neurologen. Zij moeten steeds meer improviseren. Die druk helpt; geen organisatie verandert vanzelf. Er moet altijd een vorm van nood zijn.” Cherelle: “Dan komt het initiatief vanzelf los. Ik denk echt dat er een social tipping point gaande is.”
Er is beweging dus, maar wat Tijn en Cherelle betreft nog niet genoeg. Er is meer ondersteuning nodig om de verandering te versnellen. Onder andere door hervorming van het zorgsysteem. Binnen het huidige systeem zijn prima dingen te veranderen, maar het systeem helpt niet. Cherelle: “Zolang het systeem beloont op volume in plaats van op kwaliteit, zolang er niet serieus geïnvesteerd wordt in een gezonde samenleving en zolang de cultuur niet verandert, dat wil zeggen zolang we denken dat zorg heel belangrijk is voor onze gezondheid, schiet het niet echt op. We moeten het omdraaien; wat moeten we doen om gezond te blijven: ontspannen, gezonder eten, minder drank, niet roken en bredere aandacht aan zingeving. Dat is veel belangrijker dan zorg.”
Zoals gezegd, er is een kentering gaande, de sneeuwbal begint te rollen bij specialisten en huisartsen. Maar ’t is nog een klein balletje; er zijn veel conservatieve krachten en er is nog veel weerstand. Internationaal wordt er naar ons gekeken of we de weg kwijt zijn. De scepsis heeft volgens Tijn alles te maken met de grote financiële belangen. In onze buurlanden, laat staan in de VS zijn die nog groter dan in Nederland.
Ook bij patiënten is veel weerstand tegen de terughoudendheid van de dokters. Zij rekenen op en claimen zorg, ook wanneer de dokter uitlegt dat het niets toevoegt. Om dat te doorbreken is naast patiëntenparticipatie gedragsverandering nodig, niet alleen bij de dokter, ook bij de patiënten. De patiënt moet niet alleen zelfredzamer worden, maar ook zelfwerkzamer. Tijn: “Je moet je niet overleveren aan de zorg waar je denkt recht op te hebben. Zo werkt het niet meer. Denk en doe mee. Benut alle beschikbare middelen, ook het internet. Dat geldt niet alleen voor jongeren, ook kwetsbare ouderen kunnen samen met hun naasten zelf beslissingen nemen.”
Cherelle ziet ook een rol voor de opleiding. Diagnostiek en shared decision making krijgen nauwelijks aandacht in het overvolle curriculum. “Meten moet zin hebben en leiden tot inzicht met handelingsperspectief. Veel diagnostiek levert nietszeggende informatie op.” De jongere generatie studenten en dokters komt er wel zelf mee, is de ervaring van Tijn, maar zij verdienen betere begeleiding. Dokters moeten volgens hem veel meer tijd besteden aan de patiënt. “We kunnen veel leren van mensen als de Limburgse huisarts Hans Peter Jung, auteur van het handboek Positieve Gezondheid in de huisartsenpraktijk, die door écht te praten met zijn patiënten bijna niemand meer doorstuurde naar het ziekenhuis. Burgers moeten worden meegenomen. Wandelen is vaak effectiever dan behandelen.”
Kunstmatige intelligentie kan daarbij helpen, stelt Tijn. “Over een paar jaar krijg je eerst een AI-agent aan de lijn die luistert, vragen stelt, uitlegt en adviseert. Mensen gaan zich tegen die tijd echt wel gerust laten stellen. Ze vinden deze vorm van service tegen die tijd veel normaler dan nu. Nu zoeken zij zelf ook op de computer, alleen baseren ze zich vaak op de verkeerde bronnen.” Cherelle: “Betrouwbare informatie die wordt aangeboden via AI-agents kan de burger echt gericht verder helpen.”
Passende zorg heeft volgens beiden ook te maken met samenleven en zorgen voor elkaar. Cherelle: “We moeten ook kijken naar sociale netwerken en het sociaal domein. We moeten veel meer om elkaar heen gaan staan en actiever naar elkaar omzien, zodat we als het ware naar de voorkant bewegen.” Als voorbeeld wijst zij op de zogeheten voorzorgcirkels en concepten zoals Austerlitz Zorgt. Op basis van de behoeften regelen inwoners van dat dorp sinds jaar en dag zelf zorg en allerlei welzijnsdiensten en voorzieningen, zoals vervoer, samen eten, maar ook eenzaamheidsbestrijding en ontmoetingsplekken.
Inmiddels zijn er naar schatting meer dan 2.000 van deze zorgzame gemeenschappen in het land. De burgerinitiatieven leiden tot meer sociale cohesie, minder vraag naar zorg en veel mensen die graag en vrijwillig bijdragen aan de leefbaarheid.
De politiek moet zich zo min mogelijk met de zorg bemoeien, vinden Tijn en Cherelle. Mooie akkoorden sluiten zoals IZA en AZWA waar gericht geld naar toegaat, en wat strenger zijn door bepaalde keuzes te maken in pakketten helpt wel. Maar de echte keuzes worden in de spreekkamer gemaakt, niet door de politiek. Je kunt niet zeggen dat je bepaalde niet passende zorg niet meer inkoopt, want wat passend en niet passend is hangt ook van de patiënt af. Het huidige regeerakkoord valt hen overigens niet tegen. Zo is er veel aandacht voor preventie. Hopelijk worden deze goede voornemens omgezet in zinvolle daden.
De grootste uitdaging is volgens hen is het meekrijgen van de samenleving. Cherelle: “De benodigde cultuuromslag is lastig en tijdrovend. Dat zie je ook bij klimaatverandering. Om de opwarming van de aarde tegen te gaan zouden we minder vakantietripjes met het vliegtuig moeten maken. Maar ja, mensen worden er niet blij van als ze comfort in moeten leveren. Afstand doen van gewoonten is lastiger dan starten met iets nieuws.”
Dat geldt ook voor de zorg. Twee, op steenworp van elkaar gelegen ziekenhuizen willen beide een peperdure Da Vinci robot kopen. Dat is natuurlijk nonsens! Van dat soort rare keuzes moeten we af. We kunnen veel beter het schaarse geld investeren in gemeenschapszin. De positieve gezondheidseffecten zijn bewezen.
Cherelle benadrukt in dit verband nogmaals de rol van de samenleving en de patiënt in de benodigde cultuur- en gedragsverandering. “Ik geloof er niets van dat technologie en data de heilige graal zijn. Het is een hardnekkig misverstand dat meten altijd weten is. We kunnen als samenleving veel organiseren om gezonder te worden en te blijven en tegelijkertijd moeten we beseffen dat niet alles maakbaar is. We moeten accepteren dat ziekte en dood erbij horen. En het daar met elkaar over hebben en realistische keuzes maken.”
Publieke zaken
06 53 94 25 87
